Koga to strona miłośników modelarstwa szkutniczego. Znajdziesz tu wszystko, co jest Ci potrzebne do zbudowania modelu od podstaw. Pochwal się swoją pracą, zapytaj o opinię naszą społeczność, wymień się doświadczeniami. Jak znajdziesz chwilę - spotkaj się z nami w realu albo na shoutboxie. Serdecznie zapraszamy.

GALEON / Historia i rozwój jednostki
Temat rozpoczęty przez Karrex, w dniu 29 października 07:46 PM

Galeon


Żaglowy okręt wojenny lub statek handlowy, cechujący się wysoką, zwężającą się ku górze nadbudówką rufową oraz galionem – figurą na dziobie okrętu, z reguły uzasadniającą jego nazwę. Okres dominacji galeonów przypadał na XVI–XVII w., choć funkcjonowały jeszcze w XVIII w.


Galeony były jednostkami 3-masztowymi, rzadko 4-masztowymi z żaglami rejowymi na pierwszych dwóch masztach (fokmaszt i grotmaszt) oraz nad i pod bukszprytem, oraz żaglami łacińskimi na jednym – dwu ostatnich (bezanmaszt i ew. bonaventura). Uzbrojone były w od kilkunastu (galeony małe i handlowe) do ponad setki dział różnych wagomiarów i kalibrów, najczęściej niewielkich.

Dla zainteresowanych polecam temat
» Bonawentura
w wątku

Pojemność galeonów sięgała 750 łasztów (tonaż od 100 do 600-700 ton, największe do 2300 ton). Długość kadłuba wahała się od ok. 30 do 55 m, szerokość od 7 do 14 m.

Galeony powstały w drodze ewolucji karak, zmierzającej do poprawienia ich własności żeglugowych przez nadanie smuklejszych kształtów, bazując na doświadczeniach z budowy mniejszych karawel. Pierwsze galeony, mające jeszcze wiele cech karak, pojawiły się na początku XVI wieku w państwach śródziemnomorskich. Klasa galeonów ukształtowała się w połowie XVI wieku. Głównymi cechami odróżniającymi je od karak były smuklejsze kształty kadłuba, znacznie niższa nadbudówka dziobowa (forkasztel) i smuklejsza, wysoka, zwężająca się ku górze nadbudówka rufowa o konstrukcji schodkowej. Na samej rufie w nadbudówce umieszczano kabiny dowódcy i oficerów, często przeszklone i bogato zdobione z zewnątrz. Nadbudówka dziobowa została nieco cofnięta ku rufie, a dziób upodobnił się do dziobów galer i przybrał formę galionu, z platformą ułatwiającą obsługę takielunku na dziobie - kosz dziobowy.

Galeony przeznaczone były przede wszystkim do żeglugi oceanicznej, budowano jednak też mniejsze jednostki. Wczesne jednostki mogły pełnić funkcje zarówno handlowe, jak i – po uzbrojeniu – wojenne. Od lat 70. XVI wieku rozpoczęto budować specjalne galeony wojenne, o obniżonych kasztelach, uzbrojone w cięższą artylerię. Galeony wojenne uzbrajano w działa lekkie (80-200 sztuk), lub ciężkie działa 18-funtowe (40-50 sztuk), rozmieszczone wzdłuż burt na jednym lub dwóch pokładach działowych.
Pierwszym galeonem z dwoma pokładami działowymi był brytyjski "Prince Royal" (zwodowany w 1610 roku, szkutnik Phineas Pett).


Model Prince Royal, 1610 , © National Maritime Museum, Greenwich, London
nie jest to model z epoki - powstał ok. 1991 r.


Pierwszym galeonem z trzema pokładami działowymi (chociaż wg niektórych źródeł żaglowiec ten klasyfikowany jest jako okręt liniowy) był brytyjski "Sovereign of the Seas" (szkutnik: Phineas Pett, koszt budowy 65 586 funtów, w służbie od 1638 roku, wyporność 1683 t, długość na linii wodnej 52 m, uzbrojenie 100 dział).


Sovereign of the Seas, 1627

Na kasztelach ustawiano lżejsze armaty. Liczebność załogi galeonu sięgała 700 ludzi (żołnierzy, marynarzy i kanonierów). W wyniku dalszej ewolucji, w drugiej połowie XVII wieku galeony wojenne przekształciły się w okręty liniowe.
_________________________
Dane zaczerpnięte z zasobów Wikipedii

_________________

Pierwsze galeony


Galeony pojawiły się na początku XVI w. Miały śmiało pokonywać trudne szlaki oceaniczne.
Łączyły cechy konstrukcyjne i nawigacyjne wcześniejszych jednostek, takich jak galery i karaki.


Galeony to legendarne żaglowce, które zdominowały morza w XVI i XVII w. Bardzo szybko pojawiły się we wszystkich flotach europejskich.
Najsłynniejsze były hiszpańskie galeony z końca XVI w. Jednak dziś nie jest nam łatwo precyzyjnie ustalić pochodzenie tych żaglowców, ani też odtworzyć ich pierwotne cechy i parametry.



model czteromasztowego hiszpańskiego galeonu


Nazwa „galeon” pojawiła się już w XII wieku. Odnosiła się wtedy do niewielkiej galery wykorzystywanej do zadań rozpoznawczo-patrolowych w dużych flotach wojennych. Pomijając problemy natury terminologicznej (w przeszłości jedna i ta sama kategoria statków mogła być różnie nazywana), możemy z pewnością powiedzieć tylko tyle, że galeon właściwy, czyli taki, jak obecnie go definiujemy, pojawił się w XVI w. Stało się to w związku z koniecznością zaspokojenia potrzeb największych ówczesnych potęg morskich (Hiszpanii, Portugalii, Francji i Anglii). Wszystkie te państwa chciały dysponować jednostkami pływającymi zwrotnymi, szybkimi i na tyle mocnymi, by mogły one pływać po wymagających trasach transoceanicznych.

Galery, karaki i galeony

Dokładne pochodzenie nowego żaglowca nie jest znane, ale najstarsze jego egzemplarze są stosunkowo dobrze udokumentowane na ilustracjach z pierwszych dziesięcioleci XVI w. Najstarsze ówczesne źródła wspominają o tym, że galeony miały wiele cech wspólnych z galerami.


Galera - były to jednostki o bardzo mocnej konstrukcji, z niskimi burtami, funkcjonalne, lecz nienadające się do dalekich podróży oceanicznych

Z drugiej strony, z informacji zawartych w bardziej wiarygodnych opisach dotyczących stosunku wysokości statku do zanurzenia, obecności nadbudówek rufowych i dziobowych, całkowitego braku wioseł oraz do ożaglowania rejowego, wynika, że galeony miały niewiele wspólnego z galerami. Poza wydłużonym kształtem kadłuba (najczęściej długość równa była trzykrotnej szerokości), jedynym elementem świadczącym o pokrewieństwie był taran.



Jednak o ile w galerach ten przedłużony dziób był orężem ofensywnym, to w galeonach był on złożoną konstrukcją, na której umieszczano platformę z kratownicą. Znajdowały się tam latryny dla załogi. Ta wydłużona część stewy służyła również za konstrukcję nośną rzeźby dziobowej. W języku holenderskim element ten nazywano galjoen. Stopniowo słowem tym zaczęto nazywać wszystkie statki o takiej konstrukcji.



Jednocześnie uznano, że nowy statek ma hiszpańskie pochodzenie. Nie zapominajmy, że w tamtych czasach, czyli przez cały wiek XVI, Niderlandy znajdowały się pod dominacją hiszpańsko-habsburską. Słowo to zostało później przejęte przez inne języki europejskie.
Pewne podobieństwa konstrukcyjne pozwalają przypuszczać, iż galeon raczej przejął najlepsze cechy karaki, znacznie je doskonaląc.



Karaki pojawiły się w XV w. Były dużymi statkami z wysokimi burtami, z dwoma lub trzema masztami z ożaglowaniem rejowym (na bezanmaszcie znajdował się żagiel łaciński). Jednostki te służyły do przewozu towarów i do walki. Karaka, tak jak galeon, miała stosunkowo wysoką nadbudówkę dziobową oraz bardzo wysoką nadbudówkę rufową. Początkowo rufa była zaokrąglona, lecz z biegiem lat zmieniała swój kształt na bardziej kwadratowy. Późniejsze egzemplarze miały rufę taką, jak galeony.
Wiele elementów konstrukcji galeonu wyraźnie różni go od karaki. Na przykład w karakach kasztel dziobowy rufowy wystawał poza kadłub, podczas gdy w galeonie forkasztel był wyrównany z rufą, zaś poza nią wystawała tylko kratownica latrynowa. W każdym razie wszystkie elementy stanowiące o różnicy obu kategorii nie były precyzyjnie zdefiniowane i często nie wystarczały, by zaliczyć konkretny statek do jednego z dwóch typów.

Zobacz temat:
» Galera
http://santisimatrinidad....php?p=2116#2116



Cechy galeonów


Galeony przeznaczone były przede wszystkim do żeglugi oceanicznej, budowano też mniejsze jednostki.
Wczesne jednostki mogły pełnić funkcje zarówno handlowe, jak i – po uzbrojeniu – wojenne.


Pierwsze galeony miały dwa pokłady górne, forkasztel i kasztel rufowy. Omasztowanie składało się najczęściej z bukszprytu i trzech masztów pionowych, przy czym grotmaszt i fokmaszt nosiły żagle rejowe, zaś bezanmaszt – łacińskie.
Bardzo duże jednostki miały od strony rufy jeszcze jeden, czwarty maszt, zwany bonawenturą, również z żaglem skośnym. Takie omasztowanie znacznie ułatwiało żeglugę bajdewindem (częściowo pod wiatr). Lepsze omasztowanie umożliwiło całkowitą rezygnację z napędu wiosłowego stosowanego na galerach.


Piękna rycina flamandzkiego malarza Pietera Bruegela starszego (1525–1569)
przedstawiająca holenderski galeon z czterema masztami.


Galeony wykorzystywano zarówno do działań wojennych, jak i do przewozu towarów. W obu przypadkach były odpowiednio uzbrojone.
Na początku uzbrojenie składało się z 20 do 30 dział stawianych na górnym pokładzie oraz z lekkiej broni pokładowej.
Później uzbrojenie zostało wzmocnione, głównie za sprawą wzrostu liczby i wagomiaru artylerii.
Konieczne było więc zbudowanie specjalnych pokładów do ustawienia dodatkowych dział.


Portugalskie płytki azulejo z połowy XVII wieku ozdobione wizerunkiem wielkiego galeonu z trzema pokładami działowymi pływającym po Tagu,
fragment dekoracji w ambasadzie włoskiej w Lizbonie, z uroczystości ślubnej Katarzyny Braganzy i angielskiego króla Karola II, w Lizbonie, 23 kwietnia 1662 r.


Pierwsza kampania wojenna, w której na szeroką skalę wykorzystano galeony, to próba inwazji na Anglię dokonana przez hiszpańską Niezwyciężoną Armadę w roku 1588. Flota hiszpańskiego monarchy Filipa II Habsburga miała przewagę liczebną, lecz jej statki nie radziły sobie z niższymi i smuklejszymi galeonami angielskimi.
Anglicy zjawiali się niespodziewanie i zadawali błyskawiczne ciosy. Taktyki tej nauczyli się podczas wieloletnich wojen prowadzonych przez słynnych dowódców, takich jak John Howkins i Francis Drake. Poza tym na wynik konfliktu wpłynęły fatalne warunki meteorologiczne.

Ewolucja cech konstrukcyjnych

Projekty nowych statków musiały uwzględniać rosnącą rolę artylerii morskiej. Nowe rodzaje uzbrojenia zmieniły nie tylko samą taktykę walki na morzu, ale dodatkowo wymusiły zmiany konstrukcyjne. W epoce karak o losach bitew decydowali żołnierze ustawieni na wysokich nadbudówkach rufowych i dziobowych.


Karaka „Mary Rose”, okręt flagowy Henryka VIII Tudora.
Karaki miały wysokie pokłady dziobowe i rufowe.
Były poprzedniczkami galeonów.


Ale już w XVI wieku, wraz z coraz powszechniejszym korzystaniem z artylerii, okręty zaczęły się przekształcać w autentyczne pływające baterie dział strzelających przez ambrazury wycięte w burtach.
W tej sytuacji kasztele rufowy i dziobowy straciły na znaczeniu, gdyż nie musiano na nich lokować dużych oddziałów żołnierzy. W tej sytuacji można było zmniejszyć ich wysokość i objętość.


Galeon angielski z XVII wieku. Widać tu nadburcia obniżone w stosunku do wodnicy.

Pod koniec XVI wieku znaczne zredukowanie rozmiarów kaszteli znacząco wpłynęło na właściwości nawigacyjne nowych galeonów.
Masywne nadbudówki stanowiły przeszkodę zmniejszającą siłę napędową wiatru. Dzięki ich obniżeniu polepszono osiągi statków z postawionymi żaglami. Kolejną korzyścią związaną ze zmianą wielkości kaszteli był wzrost stabilności oraz zmniejszenie przechyłów.


Diorama – hiszpański galeon z XVI wieku w trakcie remontu.
Okręt utracił fokmaszt podczas starcia na morzu.


Galeony z XVI wieku miały około 40 m długości i 10 m szerokości. Załogę stanowiło kilkuset marynarzy. Spali oni i posilali się na pokładach działowych. Kapitan i oficerowie mieszkali w specjalnych kajutach - pomieszczeniach urządzonych na rufie.
Ówczesne galeony miały wiele cech wspólnych, dzięki czemu możemy uznać je za odrębną kategorię, ale najważniejsze jednostki marynarek państw europejskich różniły się między sobą, gdyż miały cechy szczególne właściwe dla danego kraju.
Na przykład galeony hiszpańskie wyróżniały się wysokimi nadburciami, angielskie zaś miały smuklejsze kadłuby. Z kolei galeony holenderskie charakteryzowały się wyjątkowo wąskimi kasztelami, dostosowanymi do niderlandzkich przepisów celnych, gdyż wysokość cła zależała od powierzchni odkrytego pokładu.


Galeon z pierwszej połowy XVII wieku. Na ilustracji widać kwadratową rufę, typową dla wszystkich galeonów, wysokie nadburcia charakterystyczne dla hiszpańskiej marynarki, prostokątne żagle na grotmaszcie, fokmaszcie i bukszprycie oraz żagiel łaciński na bezanmaszcie.



Anatomia galeonu z XVII wieku


Korzystając z prostych rysunków, przystąpimy do analizy budowy galeonu
z XVII wieku. Na razie ograniczymy się do najistotniejszych elementów
.


Zanim zaczniemy szczegółowo analizować architekturę budownictwa okrętowego, omówimy nazewnictwo szkutnicze dotyczące głównych składowych kadłuba – dzięki temu łatwiej będzie zrozumieć kolejne tematy.
Będą to jednak zaledwie podstawy wiedzy o konstrukcji XVII-wiecznych galeonów. Potem dopiero przystąpimy do prezentacji licznych detali, z których składały się różne części żaglowca.


„Sovereign of the Seas” (1637) uważany jest za jeden z pierwszych okrętów,
przed budową którego opracowano projekt konstrukcyjny. Dokumentacja ta niestety zaginęła.


Elementy konstrukcyjne rufy

Na rysunku poniżej przedstawiono mały angielski galeon w przekroju poprowadzonym wzdłuż płaszczyzny symetrii kadłuba. Korzystając z tej ilustracji, pokrótce omówimy najważniejsze części żaglowca.



Zacznijmy od tego, co często nazywamy „kręgosłupem” statku, czyli od stępki. Jest to długa belka układana podłużnie na spodzie kadłuba. Jej głównym zadaniem jest podtrzymywanie żeber, czyli zakrzywionych elementów poprzecznych składających się na szkielet nośny statku. W tylnej części kadłuba znajduje się stewa rufowa. Jest to mocna belka pionowa połączona na trwałe ze stępką. Stanowi łącznik między stępką a rufą oraz jest wspornikiem rufy. Do stewy rufowej mocuje się na zawiasach ster, czyli ten element konstrukcji, który pozwala kontrolować kierunek poruszania się statku.
Tylna ścianka statku, zwana pawężą, lustrem rufowym lub galerią rufową, jest miejscem, w którym umieszczano liczne elementy dekoracyjne, rzeźbione lub malowane. Dzięki nim każdy galeon zyskiwał indywidualność – stawał się wyjątkowy i łatwo rozpoznawalny. Pawęż podtrzymuje rama rufowa, czyli skomplikowana konstrukcja składająca się z ułożonych poziomo belek łączących pawęż z ostatnią wręgą rufową.

Elementy konstrukcyjne dziobu

Przesuwając się w stronę przedniej części galeonu, znajdujemy konstrukcję zbliżoną do stewy rufowej, noszącą podobną nazwę. Jest to stewa dziobowa lub dziobnica. Stewa dziobowa stanowi przedłużenie stępki, z którą jest zespolona. Również na dziobie znajdują się elementy konstrukcyjne wzmacniające dziób, zwane wzdłużnikami dziobnicy. Z przodu statku, poza dziobnicą, wyróżnia się taran (galion). Jest to wystający element, który pochodzi od tarana antycznych galer. W wypadku galeonów element ten stracił swoją pierwotną funkcję elementu ofensywnego i zamienił się w rodzaj platformy, z której marynarze obsługują żagle bukszprytu. Poniżej tarana, u jego podstawy i nieopodal linii wodnej, znajduje się najcieńszy odcinek dziobnicy służący do rozcinania fal, zwany potocznie dziobową częścią kadłuba (cutwater). Elementem najbardziej wystającym, wieńczącym dziób, jest rzeźba galionu (rzeźba galionowa) zwana również galionem. Galion to rzeźba, najczęściej o tematyce historycznej, mitologicznej lub fantazyjnej. Często miała związek z nazwą statku. Poza tym galion miał przynosić szczęście marynarzom. Często wykorzystywanym motywem nie mającym nic wspólnego z nazwą był wspięty lew.

Omasztowanie i inne elementy wyposażenia

Galeony miały najczęściej trzy, czasem cztery maszty, na których stawiano żagle potrzebne do żeglugi.
Na rysunku schematu powyżej widoczny jest bukszpryt, wystający poza taran i odpowiednio nachylony w stosunku do linii horyzontu. Za nim, bliżej środka kadłuba, znajduje się fokmaszt, postawiony prawie prostopadle do pokładu. Maszt ten jest osadzony w stępce. Trzeci maszt, zwany grotmasztem, znajduje się w środkowej części kadłuba i jest najwyższy. Kolejny maszt, za grotmasztem w stronę rufy, zwany jest bezanmasztem. Dość często na dużych galeonach znajdował się jeszcze jeden maszt stawiany za bezanmasztem. Nazywano go bonawenturą.



Stałym elementem wyposażenia statku był kabestan. Służył do podnoszenia kotwicy oraz wykonywania innych czynności, takich jak stawianie masztu i rei oraz przemieszczanie beczek z wodą, żywnością, prochem lub dział.
Lina kotwiczna, najgrubsza lina na statku, do której wiązano kotwicę, była często zawijana wokół dużego poleru na stałe zespolonego z konstrukcją kadłuba.
Kolejnym elementem niezbędnym do żeglugi jest sterociąg, czyli zespół elementów umieszczonych na rufie, służących do poruszania płetwą sterową. W galeonach z XVII wieku położenie płetwy sterowej zmieniano specjalnym prętem, który przenosił i zwiększał siłę mięśni sternika.


sterówka na Batawii

Lepszy układ sterowania w postaci koła sterowego pojawił się dopiero w roku 1719.

Przekrój poprzeczny

Analizując rysunek sekcji (poniżej), widzimy dwa ważne parametry. Są nimi szerokość całkowita, czyli szerokość w najszerszym punkcie kadłuba wraz z grubością poszycia, oraz wysokość pokładu, która wraz z długością pokładu górnego oraz długością belki głównej służy do wyliczenia tonażu statku.



Na rysunku wytyczono również linię środkową kadłuba (oś), czyli płaszczyznę osi symetrii dzielącej statek na burty lewą (bakburta) i prawą (sterburta).
Wśród elementów pokazanych na przekroju poprzecznym galeonu widać również zarys wręgi, która od miejsca połączenia ze stępką biegnie do góry i jest odpowiednio wyprofilowana. Kształt ten określa wybrzuszenie kadłuba. Kolejnym elementem są belki poprzeczne występujące jako denniki lub pokładniki podtrzymujące odeskowanie pokładu. Wreszcie na zewnątrz kadłuba znajdują się pomosty burtowe - ławy tarlepowe, które oddalają olinowanie stałe - wanty od burt i osi statku.
Olinowanie stałe służy do utrzymywania masztów we właściwym położeniu.
_________________

Pozdrawiam
Karol
Odpowiedz
Musisz zostać członkiem tej grupy tematycznej, aby móc zamieszczać odpowiedzi.